MULTİPL SKLEROZ  2
Prof. Dr. Egemen İdiman &Uz. Dr. Şâhi Kuray  

MS'İN TEDAVİSİ VAR MIDIR?

        Bu soru bir kaç şekilde yanıtlanabilir. Kabaca hastalığın herhangi bir ilaç tedavisi ile tamamen geçip geçmeyeceği soruluyorsa , yanıt "hayır" olacaktır. Ancak hemen belirtmek gerekir ki, günümüz tıbbının MS ile savaşmak için pek çok silahı vardır. Bunlardan en başta geleni en eski, yine de halen en güvenilir ilaç olma özelliğini koruyan "Kortizon" grubu ilaçlardır. Kortizon, genellikle atak tedavisi amacıyla uygulanır. Bu tedavinin serum içinde uygulanması halinde hastanın kısa bir süre hastane yatışı gerekebilecektir. Yanısıra "Bağışıklık Sistemi Baskılayıcıları" grubundan bazı ilaçlar ( azathioprin,methotrexate gibi ) değişik protokoller için de önerilebilirler.

        Atakların ortaya çıkmasını önlemek üzere bazı yeni ilaçlar geliştirilmiştir.Bir kaç tip İnterferon ve Kopolimer haftada 1-3 kez enjeksiyon şeklinde uygulanan ilaçlardır. Gerek atakların yineleme oranını, gerekse beyin manyetik rezonans görüntüleme tetkikinde plak sayısındaki artışı önemli oranda azalttıkları için belli ölçütlere uyan hastalara verilebilirler. Bu tedavilerin sık enjeksiyonlarla hastaya belli bir rahatsızlık yüklemeleri yanısıra en büyük dezavatajları son derece pahalı olmalarıdır.

        Bunların dışında hastalığın etkinliğini baskılamak için Azathioprin Methotraxate, Cyclophosphamide, İmmunglobulinler de kullanılmakta ve daha bir çok ilaçlarla tedavi çalışmaları yapılmaktadır. Tanımlanan bu koruyucu tedavilerin uygulanması hastaneye yatışı gerektirmez. Tedaviyi yürüten merkezin organizasyonu ile enjeksiyonu hasta ya da bir yakını öğrenerek evinde uygulayabilir.

      BİR MS HASTASINA, YUKARIDA TANIMLANAN TEDAVİLERDEN HANGİSİNİN NE ZAMAN UYGULANACAĞI, TAMAMEN KENDİSİNİ İZLEYEN HEKİMİN KARAR VEREBİLECEĞİ BİR KONUDUR. HER TEDAVİ, HER HASTAYA UYGUN OLMAYACAĞI GİBİ, HER HASTANIN HASTALIĞI DA BİR DİĞERİNDEN FARKLIDIR.

        Tedavi her zaman hastanede yatarak yapılmaz. Amaç MS hastalarının olağan gündelik yaşamlarını ve işlerini sürdürmeleri olduğuna göre, hastalar olduğunca ayakta izlenirler. Ancak hastanede sürdürülmesi gereken bir tetkik veya tedavi planlanırsa, ya da ciddi bir atak gelişimi halinde hastaneye yatış planlanabilir.

        MS hastalığının cerrahi bir yanı yoktur. Yani ameliyat gerektirmez. Bazen yanlış tanılar nedeniyle ameliyat olmuş hastalar vardır. Bunlar arasında en sık olanı bel fıtığı tanısı ile yapılan ameliyatlardır. Ender olarak beyin tümörü tanısı ile yanlışlıkla yapılmış operasyonlar  bildirilmiştir. Hastalığın ileri devrelerinde kalıcı mesane, barsak işlev bozuklukları ya da ortopedik kusurlarla ilgili düzeltici ameliyatlar planlanabilir. Yeni tedavi denemeleri ile bilgi ve haberler daha sonraki sayılarımızda daha detaylı verilecektir.

        Fizik tedavi ve rehabilitasyon MS tedavisinde vazgeçilemeyecek bir tedavi yöntemidir. Amacı güçsüzlük, hareket kabiliyetinde azalma, mesane bozuklukları gibi bazı nörolojik bulguların; ikincil olarak da eklemlerde kireçlenme ve donma, kaslarda kireçlenme ve donma, kaslarda erime ve kireçlenme, yatak yaraları, akciğer ve idrar yolu enfeksiyonları gibi sorunlar yaratarak hastanın ıstırabını ve fonksiyon kaybını daha da artırmasını önlemektir. Ayrıca hastanın hareket yeteneğini ve fonksiyonlarını arttıracak yardımcı destek aletlerinin tesbiti ve teminini sağlar.

ÖNLEME VE KONTROL

        Yukarıdaki bölümlerde belirtildiği gibi MS'in nedeni ve tedavisi tam olarak bilinmemektedir. Uzmanlar sürekli olarak hastalığın tedavisi için çok yönlü araştırmalar yapmaktalar. Bazı heyecan verici gelişmeler, soruların çok yakında çözümlenme noktasına ulaştığını haber veriyor. Bir grup hastanın kullandığı atak azaltıcı/hastalık düzenleyici ilaçlar son yılların en önemli gelişmeleri. Yararlı buluşların sürmesine karşın henüz MS'in tam tedavisi bulunabilmiş değil.

        Bilindiği üzere hastalık belirtileri her hastada farklı olabiliyor. Bu semptomların yoğunluğu rahatsız edici, kızdırıcı ve hatta sakatlayıcı bir tablo yaratabiliyor. Öyleyse önemli olan MS ile birlikte en konforlu yaşamı sağlayabilmektir. ÖNLEME VE KONTROL ALTINDA TUTMA MS'LE KONFORLU YAŞAMANIN ANAHTARLARIDIR. MS'li kimselerin çoğunda bu amaçla ilaçla ya da ilaçsız tedaviler uygulanır. Uygun bir tedaviyle bir MS belirtisinin düzelmesi her hasta için hayati önem taşır.

TEMEL ŞİKAYETLER VE TEDAVİ

        Demiyelinizasyondan kaynaklanan semptomların şiddeti ve seyri  her hastada farklıdır. Kimi hastada   şiddetli olabilen bir belirti, kimisinde hafif geçer.  Bunlar geçici ya da kalıcı olabilir. Semptomların etkisi ve süresi önceden belirlenemez. Doktor kontrolünde kanıtlanmış tedavilerle gelişmeleri takip etmek ve derneğinize yakın olmak MS'in kontrolünde en akılcı ve başarılı yöntemdir.  

·        ·        GÖRME :

·        ·               Görsel sorunlar, MS hastaları arasında benzerdir ve hastalığın çoğunlukla ilk belirtileri olurlar. Görme siniri   boyunca demiyelinizan plaklar oluşması,  MS'te oluşan görsel semptomlar, çoğunlukla optik nevrit olarak bilinen durumu meydana getirir. Göze bağlı rahatsızlıklar, MS hastalarındaki optik nevritten kaynaklanırken nadiren kalıcı olurlar.

      Görsel Rahatsızlık Tipleri :        Tam görme kaybı, azalmış görüntü veya puslu görüntü, optik nevritli  MS hastasının genellikle tek gözünü sık sık etkiler. "Renkler yıkanmış gibi" görünebilir ve gece görmeleri biraz daha farklı olabilir. Renk ayrımna  karşı hassasiyet veya delikler (kara noktalar) da oluşabilir.

        Bazı hastalar ise görüntünün ortasında siyah nokta oluşmasına neden olan ve "cecocentral scotoma" olarak adlandırılan rahatsızlığı yaşayabilirler. Diğer bir rahatsızlık ise nadiren görülen "homonymous hemianopsia" her iki gözün de sağ veya sol görme alanlarında görüntünün tamamen kaybolmasıdır. Bazen optik  nevritli gözün hareketi sırasında ağrıyla karşılaşılabilir.

        Göz çevresinde kas zayıflığı ve koordinasyon kaybı oluşabilir. Bu "nistagmus" olarak bilinen göz hareketlerinin hızlı refleksiyle sonuçlanabilir. Diplopia (çift görme),her iki gözün koordineli fonksiyonlarını yerine getirmemesi üzerine bir nesne sıçrıyor gibi veya hiç beklenmeyen bir anda hareket ediyormuş gibi algılanmasına neden olabilir.  

        Görsel Rahatsızlıkların Tedavisi  :        Görsel bir problem olması halinde bir göz hekimine danışılmalıdır. Bazen doktor alevlenmelerin yavaşlamasını ve görsel semptomların kendiliğinden bitmesini beklemenin doğru olacağına hükmedebilir. Diğer durumlarda, alevlenmeyi azaltmak ve iyileşmeyi hızlandırmak için damardan steroid tedavisi uygunabilir.

        Bir tip steroid , kortizon alevlenmenin azalmasına iyi gelmektedir ama ne yazık ki, bu ilacın uzun süre kullanımı halinde katarakt gelişimi de gözlenmektedir. Görmenin bulutlu olmasına neden olan katarakt probleminde, çoğunlukla hastanın görmesini düzeltmek için cerrahi işlem gerekir. Steroidlerin uzun süreli kullanımı osteoporoz gelişmine de neden olabilir.

        Bazen diplopia (çift görme) tedavisinde tek gözün kapatılması kullanılabilirse de, araba kullanma, okuma gibi işler için gerekmedikçe önerilmezler.  Zaman içinde, beyin çift görmeye alışacak ve sonuç olarak görüntüleri doğru haliyle algılayacaktır, fakat bu düzelme anında gerçekleşmez.

        Nistagmus da (ani hareketler) göz bantı ile tedavi edilebilir. Bazıları "clonazepam" (Rivotril) veya benzeri ilaçları bu rahatsızlığı gidermek için kullanır. Hemianopsisi ( her iki gözün bir yanda görme kaybı olan hastalar) başlarını çevirerek uyum sağlamaya çalışabilir.

        Görsel sorunlar yaşayan hastalar, çoğunlukla bu semptomların geçici olmasıyla teselli olurlar. Pek çok MS semptomu gibi  görsel problemlerin de stres, yorgunluk, enfeksiyon, belirli ilaçlar (trisiklik antidepresanlar gibi) veya sıcaklığın artışı ile kötüleşebileceği unutulmamalıdır. 

·        ·        UYUŞMA :

        Uyuşma Tipleri :        MS'in ortak semptomlarından olan uyuşma; kol, bacaklar veya bedende kuşak şeklinde gelişir. Uyuşma dört kategoride incelenir.

1-Parestezi: Kişinin belirli bir bölgeye sürekli iğneler batıyor gibi hissetmesidir. Beraberinde ürperme ve karıncalanma da vardır.

2-Disestezi: Sinir boyunca yanma hissi, daha önce ağrısız olan dokunma ve sıkmalarda ağrı, karıncalanma ve algılamada farklılık olmasıdır.  

3-Hiperpati: Ağrıya karşı hassasiyetin artması durumudur.

4-Anestezi: Dokunma, ağrı veya sıcaklık dahil tüm duyuların kaybolmasıdır. Bu duyulardan bir veya birkaçı değişik şiddette olursa buna da hipoestezi denir.

        Uyuşukluğun ilk üç tipi (parestezi, disestezi ve hiperpati) MS hastalarında değişik zamanlarda farklı derecelerde görülür. Dördüncü tip olan anestezi ise MS hastalarında nadiren görülse de, hipoestezi sıktır.

        Duyusal semptomlar bir çok hastada gelip geçme eğilimindedir ve kalıcı olmaması nedeniyle iyi gidiş olarak değerlendirilir. Çoğunlukla duyudaki değişiklikler; el, kol veya ayağın bir bölümünde görülebilir.

        MS tanısı konmamış biri için uyuşma, hastalığın mutlak belirticisi değildir.  Birçok rahatsızlık , uyuşma benzeri semptomlara neden olabilir. Şeker hastalığı, el bileğinde sinir sıkışması (Karpal tünel sendromu) diş ağrısı, sırt ve boyun problemleri, vitamin eksikliği, anemi (kansızlık) ve hatta sıkı kıyafetler söz konusu rahatsızlıklara yol açabilir.

        Uyuşukluk İçin Tedavi Tipleri :        MS hastaları için, uyuşmalar normalde zararsızdır, çoğu zaman az ağrılı veya tamamen ağrısız olabilir. Bir durum için fazlasıyla ağrılı veya disestetik olmaması halinde  ilaçla tedavi ön görülmez. Hastalarca bu semptom üzerinde fazla durulması uyuşukluğu artırabileceği için hastaların çoğu aldırış etmemeye çalışır.

         İlaçlar Kullanılmalı mı?        Steroidler  (kortizon gibi) alevlenmeyi azaltarak bu durumda olumlu gelişim sağlayabilir. Bu , özellikle uyuşmanın bulunduğu bölgelerde etkinliğin  seyrinin belirlenmesi açısından   hekimlere yardımcı olabilir. Genellikle steroidler daha ciddi durumlarda kullanılmak üzere saklanan ve  sık  kullanımından  en çok sakınılan ilaçlardır.

        Bir çeşit B vitamini türevi olan Niacin , uyuşukluğu azaltmada yardımcı olarak kullanılıır. Nöbete karşı kullanılan ilaçlardan olan phenytoin (epdantoin) ve carbamazepine (Tegretol) ağrılı yanmalar veya elektrik çarpması gibi semptomların kontrolü için öngörülebilir. Sakinleştirici ve antidepresan bir ilaç olan amitriptyline (Laroxyl) de uyuşukluğun azaltılmasında etkilidir. Bu ilaçların yan etkileri olması nedeniyle yalnızca gece yatmadan önce alınmaları tavsiye edilir. Nortriptyline veya İmipramine gibi diğer antidepresanlar da denenebilir.

        Önceden de belirtildiği gibi, uyuşukluk vakası, MS'in zararsız semptomu olarak kabul edilir. Ağrılı semptomların veya sinir boyunca yanmaların geliştiği dizesteziler olmadıkça, ilaç tedavisi öngörülmez.  MS'ten kaynaklanan uyuşmalar, en iyisi aldırmayarak ve dikkati başka faaliyetlere yönlendirerek tedavi edilebilir. Her MS semptomunda olduğu gibi uyuşma problemi ile karşılaşılması halinde, bir doktora danışılarak sorunun MS'ten kaynaklanıp kaynaklanmadığı belirlenmeli; doktorun isteyeceği tetkikler yapılmalı veya tedavi önerileri öğrenilmelidir.

·        ·        GÖZ KARARMASI VE BAŞ DÖNMESİ :

        Göz kararması ışık kaynaklı bir problemdir ve MS dışında pek çok farklı nedenden kaynaklanabilir.  En iyi tedavinin uygulanabilmesi için göz kararmasının gerçek nedeninin saptanmış olması gerekmektedir. Trisiklik  antidepresan gibi ilaçlarla tedavi, pozisyonlardaki ani değişmelerle göz kararmasına neden olabilir. Göz kararması, grip gibi hastalıklarla birlikte daha   da belirginleşir.  Grip semptomları azaldığında göz kararmasının da aynı oranda azaldığı görülür. Göz kararması diğer  bazı bedensel problemlerden  kaynaklanabilir. MS'e bağlı olarak görme sinirindeki iletim bozuklukları da göz kararmasına neden olur. Göz kararmasının nedeni hekim tarafından ortaya konur ve uygun şekilde tedavi edilir. 

        Baş dönmesi, göz kararmasından daha sıklıkla görülen bir durumdur ve hiçbir hareket  olmadığında bile hareket hissinin algılanmasına  neden olur. Başı dönen bir hasta bu semptomu dönme, yerin ayaklarının altından kayması veya  havada asılı kalma duygusu olarak tanımlayabilir. Bu bazen çok rahatsız edici olabilir ; örneğin genellikle yürüme ve ayakta durmada zorlanmalara neden olur. Bazı bireylerde de kusma ve mide bulantısına neden olur. MS'e bağlı baş dönmelerinde uygun tedaviyle rahatlama sağlanabilir.

NE YAPABİLİRİM ?

        Multipl Skleroz günlük hayatta ve hayatınızın sonuna kadar sizinle birlikte olacak bir rahatsızlıktır. Eğer şu an fiziksel bir engeliniz yoksa , ya da çok azsa yaşam tarzınız ve aile hayatınız   pek değişmeyebilir.  Diğer bir yandan hastalığa karşı yeniden yapılanmak ve hastalığın potansiyel etkisi MS’li birey ve ailesi için büyük bir sorun  olabilir. Bu tamamen yaşadığınız belirtilere ve kendinizi nasıl hissettiğinize bağlıdır. Belirtiler devamlı olabilir ya da değişik zamanlarda ortaya çıkabilir.  Belirtilerin şiddeti çoğunlukla MS’in hayatınızı ne derece etkileyeceğini belirler.

        MS’lilerin çoğu tanıdan önceki yaşamlarına oranla, hayatlarını daha planlı olarak yaşamak mecburiyetinde olduklarını ve hayat dair programlarını değiştirmek zorunda kaldıklarını söylüyorlar. Örneğin eskisine oranla çok daha çabuk yorulduğundan yakınan MS’li kişiler,   hergün kısa dinlenme süreçlerini hayatlarına ekleyerek rutin yaşamlarını sürdürebiliyorlar; ancak hız konusunda çitanın biraz düşük tutulması gerekiyor. Unutulmamalıdır ki, MS’li bireyin kendisiyle fiziksel bir yarışa girmesi son derece yanlış ve tehlikeli olabilir.

        Multipl Skleroz ile yaşamak özen ve dikkat gerektiren bir süreçtir. Bu nedenle isteminiz dışında hayatınıza giren bu durumu kabullenip pek çok konuda yeniden yapılanmanız  ve belirli şeyleri gözden geçirmeniz gerekebilir. Aşağıdaki bölümlerde yararlanabileceğiniz teknikler   ve planlar hakkında genel bilgiler bulacaksınız.

* Egzersiz :         Fizyoterapi ve düzenli egzersiz mümkün olabildiğince dinç kalmanıza yardımcı olabilir. Doktorunuzla ne tür bir terapi ya da egzersiz programının yararlı olabileceğini tartışmak isteyebilirsiniz. Bu program oldukça sağlam temelli bir fizyoterapiyi ya da evde belirli egzersizleri kapsayabilir.  Bazıları yüzmeyi, yoga yapmayı ve ata binmeyi yararlı bulmuşlardır. Hoşunuza gidecek ve kendinizde rahatça yapma gücü bulacağınız her egzersiz yararlı olacaktır.  İyi bir kas yapısının yanı sıra yapacağınız egzersizler, üzerinizdeki gerginliği atıp rahatlamanıza yararlı olabilir. Derneğimizden  size yardımcı olabilecek dinlenme  ya da egzersiz programları konusunda  tavsiye alabilirsiniz . Ayrıca aktif olarak katılmak isterseniz   devam eden  fizyoterapi programlarımızdan birine dahil olabilirsiniz.

* Beslenme :        Tahmin edeceğiniz gibi senelerdir henüz nedeni ve tedavisi bulunamamış bir hastalık olan MS için doğal olabilecek, çok sayıda diyet hazırlanmıştır. Bu tavsiye edilen diyetler konusunda kararsız kalmanız doğaldır çünkü bunlar birbirleriyle kıyaslandıklarında sizi çelişkilere düşürebilir. Buradan hareketle kendiniz için izleyebileceğiniz en iyi yol,   beslenmeniz açısından gerekli olan vitamin ve mineralleri içeren diyetleri uygulamanızdır.

        Bazı insanlar hayvan yağlarındaki oranın düşürülmesinin ve doymuş yağ oranının yükseltilmesinin kendilerine yararlı olduğunu ortaya çıkarmışlardır.  Ayrıca mısır unundan yapılmış ekmek vs nin buğdaydan yapılana göre (MS hastaları için) daha yararlı olduğu da bir gerçektir. Diyetinizdeki değişiklileri diyetisyeninizle ya da doktorunuzla konuşmanız yararlı olabilir.

* İş planlaması :        MS zamanla fiziksel yetilerinizle kavrama duyularınızda engellere neden olabileceğinden, karşılaşacağınız olaylarda gerçekçi bir değerlendirme yapmanızda önemli bir engel teşkil edebilir. Eğer işiniz fizik gücüne dayanıyorsa işinizin fiziksel gücünü azaltmak için ya tekrar bir eğitim almanız ya da alternatif işler için bir karara varmanız gerekir. Eğer işiniz ağırlıklı olarak masa başında çalışmayı gerektiriyorsa fiziksel limitleriniz pek zorlanmayabilir ve işinizde daha uzun yıllar kalabilirsiniz.

        Kariyer planlama ve mesleki eğitim sizin için yeni seçenekler olabilir. Daha kapsamlı bilgilere “Multipl Skleroz ve İş Hayatı”adlı bölümümüzden ulaşabilirsiniz.

* Aile sürecinin gözden geçirilmesi ::        Evli çiftlerin MS teşhisi konduktan sonra rollerindeki değişikliklerle uğraşmak en zor problemlerden birisidir. Gelecekte karşılaşılaşılabilecek sorunlar oturulup beraberce gözden geçirilmelidir. Eşlerin her ikisinin de çalıştığı aileler, tek  tarafın geliriyle geçinmeyi öğrenmek zorunda kalabilirler. Taraflardan biri evin idaresi ve çocukların bakımı gibi görevler için artı sorumluluklar üstlenmek zorunda kalabilir. Tamamıyla açıkça yapılan konuşmalar böyle köklü değişikliklere en düzgün kararları verebilmenin anahtarıdır.

Hazırlayanlar :

* Prof Dr Egemen İdiman

(DEÜTF Nöroloji ABD ve İzmir MS Derneği Başkanı)

* Dr Şahi Kuray

Daha ayrıntılı bilgi için;

http://www.sahikuray.homestead.com

http://www.izmsder.8k.com/

Sorularınız için;

klinik@ihlas.net.tr

Geri       -        Anasayfa