|
İnsanoğlu
son yıllardaki gelişen teknolojiyle adeta geleceğe meydan
okurken doğa da kendi oyununu oynayarak kendini yeniliyor.. Atalarımızın
ismini sıkça duymadığı birçok hastalık ,günümüzde
insanoğlunun etrafını sarmış tehdit ediyor.Bunlardan biri
olan Deli Dana hastalığı,.son günlerde gündemde olan,
ingilizcesi ile mad cow
disease olarak adlandırılan özellikle sığırlarda görülen
bir beyin süngeri türü yada bilimsel adıyla ‘Bowine Spongioform Encephalopathy’(BSE) hastalığıdır.
Bu hastalık, duruş, haraket, duyu bozuklukları ve
sinirsel dokuların bozulmasıyla karakterize olan öldürücü
, bulaşıcı
olabilen ve beyindeki süngerimsi değişikliklerle kendini gösteren
bir tablo sergilemektedir.. Hastalık ilk kez 1986 yılında İngiltere'de
tanımlanmıstır. Calışmalarda, 1985 yılında İngiltere'de
cok az sayida Deli Dana vakası oluştuğu bildirilmiştir.
Giderek artış gösteren sığır hastalığı İngiltere ve
bazı Batı Avrupa ülkelerinde rastlanmakta olup, 1993 yılı
ortalarına kadar İngiltere, İskocya ve Galler bölgesinde
yaklaşık 100.000 vaka tespit edilmistir.
Hastalığın
etmeni tam olarak tanımlanamamış olup, kuluçka süresinin
cok uzun olması, ısıya karşı cok yüksek dayanıklılığı
ve vücutta etken immun sistemini uyarmadığından bağısıklık
oluşumu ve antikor oluşumunun olmaması gibi bir cok
biyolojik, fiziksel ve kimyasal karakterleri virus özelliğine
uymamaktadır. Bu yüzden ‘Deli Dana’ ve aynı gruptaki diğer
hastalıkların alışılmamış virusler olarak tanımlanmalarına
neden olmuştur. Bugun bu gruptaki hastalar icin prion
tanımlaması yapılmaktadır. Prion, vücuda girdikten
sonra kendi türünde proteinler üretmektedir. Hastalığı da
prion'un protein kısmının taşıdığı düşünülmektedir.
Bu hastalıkta, Prion
adı verilen özel bir cins protein oluşmakta ve
Hasta hayvanların etinin
yenmesi ya da bunların dokuların üretilmiş, serum ilaç vb,
maddelerin kullanılmasıyla vücuda girmektedir. Vücuda
girdikten sonra dokuların normal protein üretimini etkileyerek
bozuk bir protein çeşidi ( Prion) üretilmesine neden olmaktadır.
Bu anormal proteinler beyin dokusunda birikmeye başlayınca da
'Deli Dana Hastalığı' ortaya çıkıyor. Prion, beyin ve
omurilik gibi sinir sistemi hücrelerini etkileyerek süngersi
bir hale getirmekte ve bu sistemin görevlerini bozmaktadır
Halk arasında hepsine aynı isim verilmekle beraber bilim dünyasında,
farklı canlı gruplarında farklı isimlerle anılıyor. Hastalığın
ana nedeni koyunlarda rastlanan scrapie hastalığının
etmeninin sığırlara bulasmasıdır. Bulasma doğrudan
hayvandan hayvana olmamakta, Scrapie hastalığı görülen
koyunlardan elde edilen et-kemik unu, et unu ve kemik ununun sığır
yemlerinde kullanılması sonucu bu yemle beslenen sığırlarda
meydana geldiği anlaşılmıştır. Hasta koyunların iç
organları ve kemiklerinin daha yoğun bulaşma
kaynağı oldugu da belirlenmistir
İngiltere
dışında İrlanda, İsvicre, Fransa, Umman, Falkland Adalari,
Portekiz, Italya, Almanya, Kanada ve Danimarkada az sayıda
‘Deli Dana’ vakası bildirilmistir. Ancak bunların
İngiltereden ithal edilen canlı hayvanlar veya hayvan
yemlerinde kullanilan et-kemik unuyla iliskili olduğu görülmüştür.
Hastalığın bulaşması hakkındaki veriler, hastalığın sığır
ırklarına ve genetik faktorlerine bagli olmadığına, ayrıca
sığır ithalati, spermanin kullanılması veya sürüler arası
hayvan hareketleriyle ilişkili olmadığına dikkati cekmistir.
İngiltere'de hastalığın çıkışı et-kemik unu üreten
rendering tesislerinde 1980'den sonra yapılan üretim yöntemi
değişikligine baglanmistir. Ekonomik sebepler nedeniyle,
et-kemik unu yapılması sırasında uygulanan isinin düsürülmesi,
Ingiltere koyunlarında yaklasik 200 yildir yaygın olarak görülen
scrapie'nin (bir baska prion hastalığıdır) sıgırlara bulaşmasını
sağlamıştır. Daha sonra hastalığa yakalanan sığırlardan
üretilen et-kemik ununun diger sığırlara yedirilmesi sonucu
büyük salgın patlak vermistir.
Bir
türün enfeksiyonunun, baska bir türün enfeksiyonunu
getirmesi seklinde gelisen bu durum, Beyin sünger hastalığı
olan hayvanların insanlar icinde enfeksiyon kaynağı olabileceğini
düsündürmüstür. Deli Dana'nın ortaya çıkmasıyla
birlikte insanlarda görulen Creutzfeldt-Jakob Sendromunda bir
artış gözlenmis ve arasında bir ilişki olabileceği düsünülmüstür.
Fakat Deli Dana'nın bir zoonoz (hayvandan insana gecen hastalik) olduğuna dair delil
yoktur. Zoonoz karakter
göstermesi olasılığına karsı önlem alınmaktadır..
İnsanlar
da görülen bu hastalık ilk
olarak Papua yerlileri arasında salgın yaptığı sırada tanınmış.
Dünyanın son yamyamları olan bu yerliler insan eti
yediklerinde prionu almış ve hastalanmışlar. Bilim adamlarının
yoğun çabalarıyla insan eti yemekten vazgeçirilerek salgının
önüne geçilmiştir.
Bugün
için, hasta hayvanların etlerinin yenilmesiyle insanlara bulaşabiliyor.
Özellikle beyin ve omurilik dokusu gibi yerlerde daha yoğun
olduğu için bu dokuların katıldığı yiyecekler çok daha
tehlikeli olmaktadır.
Özellikle
bulaşıcı hastalıkların önlenmesi ve tedavisi konusunda yoğun
araştırmalar yapan Amerika Milli Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları
Enstitüsü (NIAID) fareler üzerinde yaptığı araştırmalarda
bu hastalığın tedavisi yolunda bazı gelişmeler elde etti.
Bu merkezin uzmanlarından Dr Suzette Priola başkanlığındaki
bir ekip, siklik tetrapiroller adı verilen bir ilaç denediler.
Kanser tedavisinde de kullanılan bu ilacın zerkedildiği
farelerde hastalığın ortaya çıkışı engellemekta ya da yüzde
300 oranında geciktirilmektedir. Bu ilaç şimdilik, hastalık
belirtileri ortaya çıktıktan sonra etki etmiyor, hastalık
etkeni bulaştığı sırada verildiğinde olumlu etkilerini gösteriyor.
Dr Suzette Priola, 'hastalığın insanlarda görülen şekli
ancak hastalık belirtileri ortaya çıktıktan sonra teşhis
edilebiliyor. Oysa ilaç şimdilik bu aşamada etki etmiyor. Şu
andaki tüm çabamız bu ilacı belirtiler ortaya çıktıktan
sonra da etki edebilecek hale getirmek' diyor.
Bu
ilaç normal dışı protein üretimini engellediği için
Alzheimer ve Tip2 şeker hastalığı gibi, normal
dışı bir protein üretimi ile bünyenin hasar gördüğü diğer
hastalıkların tedavisinde kullanılabilecek.
Tıpta
yeni gelişmelere hepbirlikte...
27-03-2001
Not: Katkılarından
dolayı Uz. Dr. Işıl Yurdaışık' a ve Biyolog
Barış Yelkenciye Teşekkür ederim.
|