|
Virüsler hariç tüm canlılarda bulunur. Yaklaşık 15
- 20 nm. (150 - 200 A°) ça-pında, hepsi birbirinin benzeri, küremsi
ya da oval partiküllerdir. Hücrelerin en küçük organelidir.
özünde taban kısımlarıyla birbirine mRNA (messenger RNA)
aracılığıyla yapışmış biri büyük (moleküler ağırlığı
yaklaşık 1.300.000 dalton) diğeri küçük (moleküler ağırlığı
yaklaşık 600.000 dalton) iki alt birimden meydana gelmiştir.
Bu
birimler ancak mRNA'nın varlığında birbirlerine yapışırlar,
sentezleme işlemi bittiğinde, ayrılır ve tekrar diğer bir
mRNA'nın varlığında başka bir alt birimle bir araya
gelirler. Sayıları, genç ve özellikle sentez yapan hücrelerde
fazladır; örneğin Escherichia coli bakteri hücresinde
6000, tavşanların retikülosit hücrelerinde ise 100.000
kadardır. Hücrelerde ya tek tek (monomer ribozomlar) ya
da mRNA aracılığıyla iki alt birimi birleştirilmiş birçok
ribozom taşıyan bir tespih şeklindedir (Şekil 8.18 ve 34).
Bu sonunculara poliribozomlar ya da sadece potizomlar
denir, Polizom-daki ribozom sayışı mRNA'nın uzunluğuna bağlıdır.
Örneğin, bu, hemoglobin sentezi yapan polizomlarda 5'dir.
Protein, büyük ölçüde poliribozomlarda sentezlenir. Hücreler
gençken sitoplazmada daha çok serbest halde bulunmalarına karşın,
yaşlandıkça ER kanalcıklarına (her zaman dış yüzüne)
bağlanma oranları yükselir (tanecikli ER). Bir görüşe göre
ER'a bağlı ribozomlar hücre dışına salınan proteinleri
yapar (pankreasın sindirim enzimlerinde olduğu gibi). Serbest
ribozomlar da hücrenin kendi içinde kullanılan proteinlerini
sentezler
Ribozomlar,
rRNA ve proteinlerden yapılmıştır. Proteinler, sitoplazmadan
gelmedir. Buna karşın, rRNA kromozomun belirli yerlerinin
kodlanmasıyla oluşur, çekirdekçik içerisinde depolanır
ve daha sonra sitoplazmaya geçer..
Aynı
türdeki hücrelerde ribozomiarın protein ve amino asit bileşimi
aynıdır. Değişik türlerde ve canlı gruplannda ise
ribozomiarın yapılışı birbirine çok benzer. Hatta evrensel
bir yapıya sahiptirler. Yani izole edilmiş ribozomlar, hücre
dışında, herhangi bir mRNA (alındığı canlının türü ve
grubu önemli değildir), uygun amino asitler, gerekli enerji
kaynağı, enzimler ve taşıyıcı RNA (tRNA) bulduğu zaman,
protein sentezleyebilir.
|